Keerdoksite verwarmt en verkoelt met rioolwater: “Het is altijd 12 tot 18 graden warm”

Rioolwater als energiebron: Mechelen zet in op unieke technologie

Twaalfgraden rioolwater in de winter, achttien graden in de zomer, altijd stabiel en altijd beschikbaar. Wie ooit dacht dat het water dat via de afvoer verdwijnt voor eeuwig verloren was, heeft het grondig mis. Op de Keerdoksite in Mechelen bewijst een baanbrekend energiesysteem het tegendeel. De site combineert voor het eerst in Europa riothermie met geothermie op deze schaal, en dat maakt van Mechelen een internationale koploper op het vlak van duurzame stadsverwarming.

Het principe klinkt eenvoudiger dan het lijkt. Wanneer Mechelaars douchen, de vaatwasser inladen of de wasmachine laten draaien, stroomt al dat afvalwater via de riolering weg. Dat water is nooit echt koud, ook niet midden in de winter. Op acht meter diepte onder de Keerdoksite wordt dat afvalwater opgevangen in een grote collector. Een warmtewisselaar van maar liefst 140 meter lang onttrekt vervolgens warmte aan dat rioolwater en transporteert die via een geleidervloeistof naar de omliggende gebouwen. Een warmtepomp brengt die energie daarna op het gewenste niveau, zowel voor verwarming in de winter als voor koeling tijdens de hete zomerdagen. Energie die anders simpelweg door het riool zou verdwijnen, wordt zo nuttig ingezet voor honderden Mechelaars.

Een technologie die al jarenlang onder onze voeten lag

Maarten Raemdonck, Manager New Business bij Aquafin, legt uit waarom riothermie zo aantrekkelijk is als energiebron. "Riothermie is een eenvoudige technologie die werkt met een bijzonder stabiele energiebron", zegt hij. "Afvalwater is er altijd en de basisinfrastructuur ligt al onder onze voeten. Behalve een warmtepomp en enkele leidingen, vraagt het systeem weinig extra ruimte." Bovendien is de technologie ook financieel interessant, met een gemiddelde investeringskost tussen 700 en 1.000 euro per kilowatt vermogen en een hoge energie-efficiëntie. De technologie is dus niet alleen slim voor het klimaat, maar ook voor de portemonnee op lange termijn.

Toch bleef de toepassing van riothermie in België tot voor kort opvallend beperkt. Aquafin gebruikt de techniek zelf om zijn kantoren te verwarmen en te koelen. In Sint-Niklaas maakt een zwembad- en sportcomplex er gebruik van. Maar een volwaardig warmtenet op deze schaal, waarbij riothermie als primaire warmtebron dient voor een volledige woonsite, dat is in ons land nog nooit eerder gedaan. De Keerdoksite is dus een echte primeur, en dat weten de betrokkenen maar al te goed. Intussen trekt het project ook internationale aandacht, omdat de combinatie van riothermie met geothermie op deze omvang zelfs in Europa uniek is.

Rioolwater en bodemenergie vullen elkaar perfect aan

De innovatie op de Keerdoksite schuilt precies in die combinatie. Energiebedrijf Noven, dat het systeem ontwikkelde en beheert, koppelde de riothermie aan zogenaamde BEO-velden, grondboringen tot ongeveer 150 meter diepte die bodemenergie opslaan en opleveren. Gedurende het grootste deel van het jaar levert het rioolwater meer dan genoeg energie om de gebouwen te verwarmen of te koelen. Maar wanneer er tijdens strenge winters vorstdagen opduiken en het afvalwater iets afkoelt, nemen de bodemboringen het over als aanvullende energiebron. Zo garandeert het systeem op elk moment van het jaar een comfortabele temperatuur, zonder dat bewoners en bedrijven ook maar iets merken van die wisselwerking onder hun voeten.

Het systeem draait ondertussen al enkele maanden in een testfase, en de resultaten zijn veelbelovend. De eerste bewoners en gebruikers van de Keerdoksite hebben de voorbije maanden al kunnen profiteren van het systeem, zowel tijdens de resterende winterperiode met vorstdagen als tijdens de warme zomerweken. Tegelijk lopen de monitoring en bijsturing nog volop, zodat het systeem verder geoptimaliseerd kan worden voor de volledige capaciteit wanneer de site helemaal in gebruik is.

Mechelen als voorbeeld voor de rest van Vlaanderen

Voor Mechelen betekent deze ontwikkeling veel meer dan alleen een technologische curiositeit. De Keerdoksite is een van de grootste stadsvernieuwingsprojecten die de stad de voorbije jaren heeft ondergaan, en het feit dat die site nu ook energetisch als een voorbeeldproject geldt, past perfect in de bredere ambitie om Mechelen te profileren als een duurzame en toekomstgerichte stad. Bovendien toont het project aan dat slimme energieoplossingen niet altijd ver hoeven te worden gezocht. Soms liggen ze letterlijk onder onze voeten, of beter gezegd, in onze riolen.

Opvallend is ook dat het systeem schaalbaar is. Aquafin en Noven geven aan dat de technologie in principe ook elders in Mechelen of in andere Vlaamse steden kan worden toegepast, overal waar grote rioolcollectoren aanwezig zijn en nieuwbouwprojecten of renovaties een warmtenet kunnen integreren. De Keerdoksite fungeert daarmee als een reëel testlaboratorium, met echte bewoners, echte winter- en zomercondities, en echte lessen die de sector verder helpen.

De komende maanden zullen cruciaal zijn om de werking van het gecombineerde systeem verder te verfijnen. Wanneer de Keerdoksite volledig bezet is en het systeem op volle kracht draait, zal pas duidelijk worden hoe groot de impact op de energiefactuur en de CO2-uitstoot werkelijk is. Maar de eerste signalen zijn positief, en Mechelen heeft alvast zijn naam geschreven in de Europese geschiedenis van duurzame stadsontwikkeling.